مشهد در مسیر دسترسپذیری برای افراد دارای معلولیت پیشرفتهای درخور توجهی داشته است، اما آمارها نشان میدهد تا رسیدن به شهری که همه شهروندان بتوانند بدون مانع در آن زندگی و تردد کنند، هنوز فاصله وجود دارد، فاصلهای که بخشی از آن به کمبود زیرساخت و بخش مهمتری به فرهنگ ساختوساز و رعایت استانداردهای دسترسپذیری بازمیگردد.
مناسبسازی در ظاهر شاید مجموعهای از مسیرهای ویژه نابینایان، آسانسورها و ورودیها استاندارد به نظر برسد، اما در واقع یکی از شاخصهای مهم عدالت شهری است، شاخصی که نشان میدهد شهر تا چه اندازه برای حضور برابر همه شهروندان طراحی شده است.
در همین راستا مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی در گفتوگو با شهرآرا اظهار کرد: مهمترین چالش استان در حوزه مناسبسازی نه صرفا کمبود امکانات، بلکه فرهنگ مردم است. مسئلهای که شاید در نگاه نخست کمتر از کمبود بودجه یا ضعف زیرساخت به چشم بیاید، اما در عمل میتواند بخش درخور توجهی از تلاشهای انجامشده برای دسترسپذیرکردن شهر را بیاثر کند.
بخشی از مناسبسازیها در دستگاههای دولتی و اجرایی انجام میشود و این مجموعهها تحتنظارت قرار دارند، اما بخش درخورتوجهی از ساختوسازها توسط مردم و بخش خصوصی انجام میشود، جایی که نظارت و الزام به رعایت استانداردهای دسترسپذیری میتواند با چالش بیشتری مواجه شود. این مسئله اهمیت زیادی دارد.
مهدی برجی در ادامه گفت: اگر مناسبسازی از مرحله طراحی یک ساختمان مورد توجه قرار نگیرد، اصلاح آن پس از ساخت، هم دشوارتر و هم پرهزینهتر خواهد بود. یک سطح شیبدار غیراستاندارد، راهروی باریک، ورودی دارای پله یا سرویس بهداشتی نامتناسب ممکن است در ظاهر یک جزئیات معماری باشد، اما برای فرد دارای معلولیت میتواند بهمعنای حذف کامل او از استفاده از آن فضا باشد. دسترسپذیری باید از نخستین مرحله طراحی در نظر گرفته شود، اگر چنین نگاهی در فرهنگ ساختوساز نهادینه نشود، حتی افزایش بودجههای مناسبسازی نیز نمیتواند مسئله را بهصورت ریشهای حل کند.
۱۰۰ درصد متروی مشهد برای معلولان دسترسپذیر است
وی افزود: طبق اعلام ستاد مناسبسازی معابر عمومی، مشهد بهعنوان دسترسپذیرترین شهر ایران برای افراد دارای معلولیت معرفی شده است، عنوانی که بخش مهمی از آن به اقدامات انجامشده در شبکه حملونقل عمومی و معابر شهری مربوط میشود. متروی مشهد نیز در این میان، یکی از مهمترین نمونههاست.
۱۰۰درصد ایستگاههای متروی مشهد برای افراد دارای معلولیت دسترسپذیر شدهاند، درحالیکه این میزان در متروی تهران ۳۳درصد و در شیراز ۸۰درصد اعلام شده است. اهمیت این آمار زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم مترو برای بسیاری از شهروندان دارای معلولیت فقط یک وسیله حملونقل نیست، بلکه ابزار دسترسی به آموزش، اشتغال، درمان، خرید و مشارکت اجتماعی است.
تمامی ایستگاههای خطوط یک و دو متروی مشهد موردبازبینی ستاد مناسبسازی کشور قرار گرفتهاند و مناسبسازی آنها برای استفاده افراد دارای معلولیت انجام شده است.
دسترسپذیری، حق مشترک شهروندان
وی تصریح کرد: بیش از ۱۹۶هزار فرد دارای معلولیت در استان ثبت شدهاند و حدود ۱۴۰هزار و ۸۰۰نفر از آنان زیرپوشش بهزیستی قرار دارند. در این میان، حدود ۶۲هزار نفر دارای معلولیت جسمیحرکتی هستند، گروهی که بیش از دیگران با موانع فیزیکی شهر مواجهاند. حدود ۲۱هزار فرد نابینا نیز در استان حضور دارند و مناسبسازی معابر برای این گروه در مشهد در حال انجام است.
همچنین حدود ۲۰هزار فرد ناشنوا و نزدیک به ۴۳هزار فرد دارای کمتوان ذهنی در استان شناسایی شدهاند. این اعداد نشان میدهد که مناسبسازی را نمیتوان مسئلهای مربوط به یک گروه محدود از جامعه دانست. علاوه بر این، خانوادههای افراد دارای معلولیت، سالمندان، زنان باردار، کودکان و حتی افرادی که بهطور موقت دچار آسیب جسمی شدهاند نیز از شهری که اصول دسترسپذیری در آن رعایت شود، بهرهمند خواهند شد.
مناسبسازی، از ساخت مسیر تا رفع موانع
برجی گفت: یکی از اقدامات انجامشده در مشهد، اجرای مسیرهای ویژه نابینایان است. حدود ۱۰هزار متر مسیر ویژه نابینایان با همکاری شهرداری و دیگر سازمانها در مشهد اجرا شده است. همچنین در دوره ششم مدیریت شهری، حدود ۲۸۰کیلومتر خط ویژه نابینایان احداث شده است. این آمارها از یکسو نشاندهنده حجم قابل توجه اقدامات انجامشده است، اما از سوی دیگر، ارزیابی موفقیت این پروژهها نباید صرفا بر اساس طول مسیرهای ساختهشده انجام شود.
اگر مسیر ویژه نابینایان با خودرو اشغال شود یا در نقطهای به مانع ساختمانی برسد، یا تابلو یا پایه برق قطع شود یا به مقصد مشخصی متصل نباشد، صرفا افزایش متراژ آن نمیتواند بهمعنای افزایش دسترسپذیری باشد. یکی دیگر از محورهای مهم، منابع مالی اختصاصیافته به مناسبسازی است.
سالانه حدود ۲میلیارد تومان برای هر منطقه شهری در نظر گرفته میشود تا با توجه به اولویتها در حوزههایی مانند مساجد، پیادهروها، بانکها و دیگر اماکن عمومی هزینه شود. مجموع این اعتبارات حدود ۳۰میلیارد تومان اعلام شده است. بودجه شرط لازم برای مناسبسازی است، اما بهتنهایی کافی نیست. تجربه بسیاری از پروژههای شهری نشان میدهد که موفقیت یک اعتبار زمانی حاصل میشود که میان نیاز واقعی شهروندان، طراحی پروژه و نظارت بر اجرای آن ارتباط وجود داشته باشد.
گلبهار، تجربهای فراتر از مشهد
وی تشریح کرد: اقدامات مناسبسازی در خراسان رضوی تنها به مشهد محدود نیست. شهر گلبهار نیز از سوی ستاد مناسبسازی کشور بهعنوان پاراشهر انتخاب شده است، شهری که با هدف ایجاد محیطی دسترسپذیر برای افراد دارای معلولیت مورد توجه قرار گرفته است. در حوزه دستگاههای اجرایی نیز سال گذشته، در هفته معلولان، ۱۰دستگاه اجرایی در زمینه دسترسپذیری و مناسبسازی معلولان معرفی شدند که آستان قدس رضوی در صدر این فهرست قرار گرفت.
مناسبسازی فقط وظیفه شهرداری نیست، بلکه دستگاههای مختلف نیز در ایجاد محیط مناسب برای افراد دارای معلولیت نقش دارند. اگر فرد دارای معلولیت بتواند به یک خیابان مناسب برسد، اما نتواند وارد ساختمان مقصد شود، زنجیره دسترسپذیری در همان نقطه قطع میشود. به همین دلیل، مناسبسازی باید یک فرایند یکپارچه باشد، نه مجموعهای از پروژههای پراکنده.
مناسبسازی، از خیابان تا ساختمان
مدیر کل بهزیستی خراسان رضوی بیان کرد: بر اساس اعلام ستاد مناسبسازی کشور، سال گذشته دسترسپذیری بیش از ۳۲هزار ساختمان در کشور بررسی شد. نتیجه این بررسی نشان داد که ۵۶درصد ساختمانها حداقل سطح دسترسیپذیری را داشتهاند و ۴۴درصد آنها دسترسپذیر نبودهاند. این آمار یک هشدار جدی است. یعنی تقریبا از هر دو ساختمان بررسیشده، یکی نتوانسته حداقل استانداردهای دسترسپذیری را تأمین کند.
در چنین شرایطی، حتی اگر مشهد در شاخصهای شهری و حملونقل عمومی جایگاه نخست را به دست آورده باشد، نمیتوان از پایان مسیر مناسبسازی سخن گفت. شهروند ممکن است در یک خیابان مناسب تردد کند، با مترو به مقصد برسد، اما درنهایت با ساختمانی مواجه شود که ورودی آن پله دارد یا امکان استفاده مستقل از خدمات آن وجود ندارد.
مناسبسازی؛ از پروژه عمرانی تا حق شهروندی
وی بیان کرد: مناسبسازی را نباید صرفا در قالب پروژههای عمرانی و اعتبارات سالانه دید. مشهد با دسترسپذیرکردن ایستگاههای مترو، توسعه مسیرهای ویژه نابینایان، اختصاص اعتبارات مناطق شهری و معرفیشدن بهعنوان دسترسپذیرترین شهر ایران، گامهای مهمی برداشته است. اما چالش اصلی همچنان پابرجاست؛ فرهنگی که باید از مرحله ساخت یک ساختمان تا نحوه استفاده از معابر عمومی تغییر کند.
شهر زمانی واقعا برای همه است که یک فرد دارای معلولیت بتواند بدون وابستگی به دیگران از خانه خارج شود، در پیادهرو حرکت کند، سوار مترو شود، وارد یک ساختمان شود، خدمات دریافت کند و به خانه بازگردد. مشهد امروز بخشی از این مسیر را طی کرده است؛ اما فاصله میان ساخت زیرساخت و تحقق زندگی مستقل، همان نقطهای است که باید در سیاستگذاریهای آینده بیشتر دیده شود.
نظر شما